ไอศวรรย์ รักวงค์
พยาบาลวิชาชีพ โรงพยาบาลมนารมย์
Delirium ภาวะสับสนเฉียบพลัน หรือที่เรียกกันว่า อาการเพ้อ
เป็นภาวะที่พบได้บ่อยในผู้สูงอายุ โดยเฉพาะผู้ที่มีภาวะสมองเสื่อมอยู่เดิม
อาการมักเกิดขึ้นอย่างรวดเร็วภายใน 1–2 วัน และอาจเปลี่ยนแปลงขึ้นลงตลอดวัน
หากไม่ได้รับการดูแลอย่างเหมาะสม อาจส่งผลต่อความปลอดภัย สุขภาพกาย
และคุณภาพชีวิตของทั้งผู้ป่วยและครอบครัวได้อย่างมาก
บทความนี้จะพาคุณเข้าใจว่า Delirium คืออะไร แตกต่างจากภาวะสมองเสื่อมอย่างไร
พร้อมแนวทางดูแลและป้องกันอย่างเหมาะสม
Delirium คืออะไร?
Delirium คือ ภาวะที่สมองทำงานผิดปกติชั่วคราว ส่งผลให้เกิดความเปลี่ยนแปลงด้านการรับรู้ ความคิด ความจำ
และระดับความรู้สึกตัวอย่างเฉียบพลัน ผู้ป่วยอาจมีอาการสับสน จำคนใกล้ชิดไม่ได้ ตอบสนองช้าหรือไวผิดปกติ
รวมถึงมีพฤติกรรมเปลี่ยนแปลงอย่างเห็นได้ชัด
ภาวะนี้มักเกิดจากปัจจัยกระตุ้น เช่น การติดเชื้อ ภาวะขาดน้ำ ผลข้างเคียงจากยา หลังการผ่าตัด
การเจ็บป่วยเฉียบพลัน เป็นต้น
อาการของ Delirium
ที่ควรสังเกต
ผู้สูงอายุที่มีภาวะ Delirium อาจแสดงอาการดังต่อไปนี้
• สับสนเรื่องวัน เวลา หรือสถานที่
• จำคนใกล้ชิดไม่ได้ หลงลืมระยะสั้นมากขึ้นอย่างรวดเร็ว
• สมาธิลดลง วอกแวกง่าย
• กระสับกระส่าย หรือเฉยเมยผิดปกติ
• นอนกลางวัน ตื่นกลางคืน
• อารมณ์เปลี่ยนแปลงรวดเร็ว หงุดหงิด กังวล หรือหวาดระแวง
• ความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวันลดลงอย่างเฉียบพลัน
ภาวะ Delirium แบ่งออกเป็น 3 ประเภท
ได้แก่
• ภาวะสับสนเฉียบพลันชนิดตื่นตัวมากผิดปกติ (Hyperactive Delirium)
มักมีการเปลี่ยนแปลงของระดับความรู้สึกตัว ในลักษณะตื่นตัวมากกว่าปกติ กระวนกระวาย ก้าวร้าวอยู่ไม่สุข
ผู้ป่วยกลุ่มนี้มักมีปัญหาจากระบบประสาทอัตโนมัติ (Sympathetic Nervous Systems) ทำงานมากกว่าปกติ
• ภาวะสับสนเฉียบพลันชนิดง่วงซึม (Hypoactive Delirium) มีการเปลี่ยนแปลงของระดับความรู้สึกตัว
ในลักษณะ ง่วงซึม ไม่ตอบสนอง ผู้ป่วยกลุ่มนี้มักถูกมองข้าม เพราะมักจะเงียบ
• ภาวะสับสนชนิดผสมผสาน (Mixed Delirium) มีการเปลี่ยนแปลงของระดับความรู้สึกตัวในลักษณะ ผันผวน
อาการขึ้นๆ ลงๆ มีทั้งแบบตื่นตัว และง่วงซึมในระหว่างวัน
ความแตกต่างระหว่างภาวะ Delirium
และ Dementia (ภาวะสมองเสื่อม)
แม้ภาวะ Delirium และ Dementia จะมีอาการบางอย่างคล้ายคลึงกัน เช่น ความสับสน ความจำลดลง
หรือการคิดตัดสินใจที่เปลี่ยนไป แต่ทั้งสองภาวะมีสาเหตุ ลักษณะการเกิดโรค
และแนวทางการดูแลที่แตกต่างกันอย่างชัดเจน ดังนี้
| Delirium |
Dementia |
|
|
- ค่อย ๆ เกิดขึ้นอย่างช้า ๆ ต่อเนื่องเป็นเวลานาน
|
- อาการเปลี่ยนแปลงได้อย่างรวดเร็ว
|
- อาการค่อนข้างคงที่ในแต่ละวัน
|
- อาการสามารถดีขึ้นได้ หากได้รับการรักษา
|
- ไม่สามารถรักษาให้หายขาดได้ แต่ชะลอการเสื่อมของสมองได้
หากได้รับการรักษาที่เหมาะสม
|
- เน้นการรักษาที่สาเหตุที่กระตุ้นให้เกิดอาการ
|
- เน้นการดูแลระยะยาวและชะลอการเสื่อมของสมอง
|
ผลกระทบต่อผู้ดูแลและครอบครัว
ภาวะสับสนเฉียบพลัน (Delirium) ที่เกิดขึ้นอย่างกะทันหัน มักสร้างความตกใจ วิตกกังวล
และความเครียดให้แก่ผู้ดูแลและสมาชิกในครอบครัวไม่น้อย
โดยเฉพาะเมื่อผู้สูงอายุมีพฤติกรรมเปลี่ยนแปลงไปจากเดิมอย่างชัดเจน เช่น สับสน กระวนกระวาย ก้าวร้าว
เดินเพ่นพ่าน หรือแม้แต่จำบุคคลใกล้ชิดไม่ได้
การเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ไม่เพียงส่งผลต่อสุขภาพของผู้ป่วยเท่านั้น
แต่ยังเพิ่มภาระทางอารมณ์และความเหน็ดเหนื่อยให้กับผู้ดูแล
ซึ่งต้องรับมือกับสถานการณ์ที่ไม่คาดคิดอยู่ตลอดเวลา จนอาจเกิดความเครียดสะสม ความอ่อนล้า
หรือรู้สึกโดดเดี่ยวในการดูแลผู้ป่วย
การดูแลผู้สูงอายุที่มีภาวะ
Delirium
• ดูแลสิ่งแวดล้อมให้ปลอดภัย จัดห้องให้สว่างเพียงพอ ลดความเสี่ยงหกล้ม เก็บของมีคมและสิ่งกีดขวาง
• สื่อสารอย่างอ่อนโยนและชัดเจน ใช้ประโยคสั้น เข้าใจง่าย พูดช้า น้ำเสียงสงบ เรียกชื่อผู้ป่วยบ่อย
ๆ
• ลดสิ่งกระตุ้นที่รบกวนสมอง หลีกเลี่ยงเสียงดัง ลดแสงจ้า ไม่เปลี่ยนสถานที่บ่อยโดยไม่จำเป็น
• ส่งเสริมการนอนหลับที่ดี เข้านอนเป็นเวลา ลดการนอนกลางวันมากเกินไป
• สังเกตอาการใกล้ชิด หากมีอาการรุนแรงขึ้น เช่น ก้าวร้าวมาก ซึมลงมาก หรือไม่กินอาหาร
ควรรีบพบแพทย์ทันที
การป้องกันการเกิดภาวะ Delirium
ในผู้สูงอายุ
• ดูแลสุขอนามัยร่างกายให้สะอาด ช่วยเหลือการอาบน้ำ การเช็ดตัว
• พูดคุยกับผู้สูงอายุบ่อยๆ เพื่อกระตุ้นความจำ ชวนพูดคุยเรื่องวัน เวลา สถานที่
หรือเรื่องราวที่พึงพอใจในอดีตช่วยให้ผู้สูงอายุรู้สึกมีคุณค่า และเกิดความภาคภูมิใจในตนเอง
• จัดสิ่งแวดล้อมส่งเสริมการรับรู้ เช่น มีปฏิทินและนาฬิกาไว้ในห้อง วางในที่ที่มองเห็นได้ง่าย
• ดูแลเรื่องการรับรู้ เช่น จัดหาแว่นตา หากมีปัญหาด้านการมองเห็น หรือหากมีปัญหาด้านการได้ยิน
ควรพูดใกล้ๆ หูด้วยน้ำเสียงนุ่มนวล ช้าๆ ชัดๆ หรือเครื่องช่วยฟังหากจำเป็น
• ส่งเสริมการเคลื่อนไหว ไม่ให้นอนติดเตียง หากผู้สูงอายุสามารถลงจากเตียงได้
• สนับสนุนให้ทำกิจวัตรประจำวันด้วยตนเอง เท่าที่ทำได้
• ให้พักผ่อนอย่างเพียงพอ หลีกเลี่ยงการนอนกลางวันมากเกินไป
เมื่อใดควรรีบพาผู้สูงอายุมาพบแพทย์
หากผู้สูงอายุมีอาการสับสนหรือพฤติกรรมเปลี่ยนแปลงอย่างเฉียบพลันภายในระยะเวลาอันสั้น
ไม่ควรปล่อยทิ้งไว้หรือคิดว่าเป็นเพียงอาการหลงลืมตามวัย เพราะภาวะ Delirium
อาจเป็นสัญญาณของปัญหาสุขภาพที่ต้องได้รับการรักษาอย่างเร่งด่วน
โดยเฉพาะหากพบอาการดังต่อไปนี้ ควรรีบพาผู้ป่วยมาพบแพทย์ทันที
• สับสนมากขึ้นอย่างรวดเร็ว
• ซึมลง ไม่ตอบสนอง หรือปลุกยาก
• กระวนกระวาย ก้าวร้าว หรือหวาดระแวงรุนแรง
• จำคนใกล้ชิดหรือสถานที่คุ้นเคยไม่ได้อย่างเฉียบพลัน
• เดินเซ หกล้ม หรือช่วยเหลือตัวเองไม่ได้
• มีไข้ หายใจเหนื่อย อ่อนเพลียมาก หรือกินอาหารและน้ำได้น้อยลง
• มีอาการนอนผิดปกติรุนแรง เช่น ตื่นตลอดคืนหรือสลับกลางวันกลางคืนชัดเจน
การได้รับการประเมินและรักษาอย่างรวดเร็ว ช่วยลดภาวะแทรกซ้อนและทำให้อาการของ Delirium
ดีขึ้นได้อย่างมาก
สำหรับผู้ดูแล
การดูแลใครสักคนที่คุณรัก ไม่ได้เป็นเพียงหน้าที่ หากแต่เป็นอีกหนึ่งรูปแบบของความรักที่งดงาม
แม้ผู้ป่วยอาจลืมชื่อของคุณ ลืมบทสนทนา หรือแม้แต่จำไม่ได้ว่าคุณคือใคร แต่สิ่งหนึ่งที่ยังคงอยู่เสมอ
คือความรู้สึกปลอดภัยและอบอุ่นเมื่อมีคุณอยู่เคียงข้าง
การดูแลผู้สูงอายุอาจเป็นบทบาทที่หนักหน่วงและเต็มไปด้วยความท้าทาย
แต่คุณไม่จำเป็นต้องแบกรับทุกอย่างไว้เพียงลำพัง การสังเกตความเหนื่อยล้าของตนเอง การยอมรับข้อจำกัด
และการขอความช่วยเหลือเมื่อจำเป็น คือ สิ่งสำคัญไม่แพ้การดูแลผู้ป่วย เพราะการดูแลที่ดี
เริ่มต้นจากการดูแลใจและสุขภาพของผู้ดูแลก่อนเสมอ
หากวันนี้คุณกำลังอยู่ในบทบาทนี้ ขอให้รู้ไว้ว่าคุณไม่ได้อยู่คนเดียว ยังมีผู้คนที่พร้อมเข้าใจ สนับสนุน
และยื่นมือช่วยเหลือเสมอ ขอเพียงเปิดใจรับความช่วยเหลือนั้น
และอย่าลืมหันกลับมาดูแลตัวเองด้วยความอ่อนโยนเช่นกัน
อ้างอิงข้อมูลจาก
• ภาวะเครียดของผู้ดูแลผู้สูงอายุสมองเสื่อม จาก วารสารพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่
• ภาวะสับสนเฉียบพลันในผู้สูงอายุ จาก วารสารวิทยาศาสตร์สุขภาพ วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี สรรพสิทธิประสงค์
• การดูแลอย่างต่อเนื่องและการป้องกันภาวะเพ้อในผู้ป่วยสูงอายุที่เปลี่ยนจากโรงพยาบาลกลับบ้าน จาก วารสารพยาบาลศาสตร์และการดูแลสุขภาพ
• ภาวะซึมเศร้าในผู้ดูแลผู้สูงอายุสมองเสื่อม จาก วารสารพยาบาลศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
• Delirium จาก สมาคมอัลไซเมอร์แห่งสหราชอาณาจักร (Alzheimer’s Society)
• Delirium - Symptoms and causes. จาก Mayo Clinic
• Delirium in Older People จาก National Institute on Aging